Jak radzić sobie z ostrym bólem

Ból jest reakcją obronną organizmu.Bez niego człowiek nie dowiedziałby się o chorobie, urazie, oparzeniu czy odmrożeniu i mógłby łatwo ulec okaleczeniu, a nawet umrzeć.Mimo tak oczywistej korzyści, większość osób woli nie stawiać mu czoła lub przynajmniej pozbyć się go jak najszybciej.W tym artykule opowiemy, dlaczego powstaje ból i jakiego może być rodzaju, jak go prawidłowo leczyć i zapobiegać mu, a także w jakich przypadkach trzeba niezwłocznie udać się do lekarza.

Ból uważany jest za najczęstszą przyczynę zgłaszania się po pomoc medyczną. Może być ostry lub przewlekły i występować z różnych przyczyn.

Ostry ból rozwija się w odpowiedzi na zapalenie lub uszkodzenie tkanek wskutek podrażnienia nocyceptorów (obwodowych receptorów bólu). Ból przewlekły jest wynikiem długotrwałego, ciągłego uszkodzenia tkanek. Może też być spowodowany dysfunkcją ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego, wówczas lekarze mówią o bólu neuropatycznym.

Inne różnice w bólu:

• Ostry - często wiąże się z nadaktywnością układu współczulnego i lękiem. Może mu towarzyszyć przyspieszone tętno, zwiększona częstość oddechów, podwyższone ciśnienie krwi, obfite pocenie się i rozszerzenie źrenic;
• Przewlekły - zwykle dominują objawy wegetatywne. Pacjenci mogą skarżyć się na stałe zmęczenie, przygnębienie, lęk, utratę apetytu, zmniejszone libido.

Zdolność tolerowania bólu znacznie różni się między ludźmi, dlatego jego nasilenie nie zawsze odpowiada stopniowi uszkodzenia.

Jak i dlaczego powstaje ból?

W organizmie człowieka znajduje się wiele receptorów bólowych - somatycznych i trzewnych. Receptory somatyczne znajdują się w skórze i tkance podskórnej, okostnej, torebkach stawowych, powięziach oraz innych strukturach tkanki łącznej. Ich pobudzenie wywołuje ból zlokalizowany - ostry lub tępy (ale nie piekący!).

Receptory trzewne znajdują się w większości narządów wewnętrznych i otaczającej je tkance łącznej. Jeśli narząd jamisty jest nadmiernie rozciągnięty, ból może być rozlany, głęboki, czasami kurczowy lub promieniować do odległych okolic na powierzchni skóry. Jeśli zostanie uszkodzona torebka narządu, zespół bólowy staje się bardziej „określony” (pacjent potrafi wskazać miejsce największego bólu) i ostry.

Główne przyczyny ostrego bólu:

• zębowe - próchnica, zapalenie miazgi, zapalenie ozębnej, urazy zęba, ropień, nadwrażliwość zębów, nieprawidłowe wyrzynanie się zębów mądrości, zapalenie dziąseł i przyzębia. Czasami ból jest rzutowany - na przykład przy zapaleniu zatok przynosowych, zapaleniu nerwu trójdzielnego (neuralgia) lub nawet przy zawale mięśnia sercowego osoba odczuwa ból zęba;
• bóle głowy - ból napięciowy, ból klasterowy lub migrena. Jednak głowa może boleć także w przebiegu innych chorób (ból wtórny) - infekcje dróg oddechowych i grypa, zapalenie zatok, zapalenie opon mózgowych, podwyższone ciśnienie krwi, zaburzenia naczyniowe, urazy, tętniaki, guzy mózgu, nadużywanie alkoholu, brak snu i niewłaściwa dieta, problemy z odcinkiem szyjnym kręgosłupa, stres i lęk, przyjmowanie niektórych leków (w tym przeciwbólowych);
• bóle mięśni - skręcenia i naderwania, spasm mięśniowy, hipertonia, zapalenie (miopatia/miopatia zapalna), fibromialgia, neuralgia, skurcze przy niedoborze magnezu i potasu, działania niepożądane niektórych leków (np. statyn), bóle wzrostowe u dzieci;
• bóle kręgosłupa - zwyrodnienia (osteochondroza), wypuklina i przepuklina międzykręgowa, rwa kulszowa, neuralgia międzyżebrowa, przeciążenie, naciągnięcia mięśni, urazy kręgosłupa, przemieszczenia i złamania kręgów (np. złamania kompresyjne), zapalenie mięśni (miozitis), zapalenie żołądka, zapalenie nerek (odmiedniczkowe zapalenie nerek), kolka nerkowa, choroby ginekologiczne, bolesne miesiączki, zapalenie płuc. Uwaga: przyczyną stałego (w tym nocnego) bólu pleców mogą być przerzuty do kręgosłupa lub nowotwory pierwotne (nerki, oskrzela, płuca, żołądek, trzustka);
• bóle brzucha - infekcje, choroby zapalne przewodu pokarmowego, choroba wrzodowa, kolka jelitowa lub nerkowa, guzy, algomenorrhoea (bolesne miesiączkowanie), niedrożność jelit, choroby żeńskiego układu rozrodczego, ciąża pozamaciczna, zaburzenia naczyniowe (zakrzepica trzewna, tętniak aorty brzusznej), ból psychogenny, zespół jelita drażliwego, alergie lub nietolerancje pokarmowe (np. niedobór laktazy);
• bóle w klatce piersiowej - zawał serca (dusznica lub zawał), neuralgia międzyżebrowa, problemy trawienne, zapalenie opłucnej, zapalenie płuc, zapalenie struktur kostno-żebrowych, problemy z odcinkiem piersiowym kręgosłupa.

Samoodstalenie źródła bólu nie zawsze jest proste (jeśli nie mamy do czynienia z oczywistą przyczyną - np. urazem), dlatego gdy się pojawi, bardzo ważne jest, by jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Na przykład zawał mięśnia sercowego może objawiać się bólem w żuchwie, lewym barku lub nawet w łydkach - i osobie niezwiązanej z medycyną (a czasem nawet dobrze poinformowanej) trudno połączyć miejsce bólu z jego przyczyną. Późna diagnoza i brak leczenia mogą prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji.

Jak radzić sobie z bólem - główne metody leczenia

Do leczenia ostrego bólu (ból zęba, bóle głowy itp.) stosuje się środki przeciwbólowe. Zwykle są to leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) i paracetamolu (przeciwbólowo-przeciwgorączkowe). Często łączy się je w grupie „niesteroidowe leki przeciwbólowe” (non-opioid analgesics).

Leki przeciwbólowe (na ból pleców, zęba, głowy czy mięśni) występują w postaci tabletek, kapsułek, wstrzyknięć, „maści” (żeli lub kremów), a także granulatu do sporządzania zawiesiny doustnej. Do najpopularniejszych NLPZ należą:

• ibuprofen;
• nimesulid;
• diklofenak;
• deksetoprofen;
• naproksen;
• ketorolak;
• meloksykam;
• celekoksyb.

Paracetamol ma bardzo słabe działanie przeciwzapalne, dlatego uważany jest za lek przeciwbólowo-przeciwgorączkowy, choć czasem bywa też zaliczany do grupy NLPZ (takie informacje można znaleźć nawet w literaturze medycznej).

W Internecie często zastanawia się, jak złagodzić ból i jakie leki przyjąć w pierwszej kolejności. Do najbardziej „warunkowo bezpiecznych” środków przeciwbólowych można zaliczyć paracetamol - można go stosować według wskazań u kobiet w ciąży i karmiących oraz u dzieci (w postaci roztworu do infuzji - od urodzenia, a w formie zawiesiny doustnej - od 3. miesiąca życia).

Następnie przychodzi ibuprofen. Zwykle jest dobrze tolerowany, rzadko daje działania niepożądane (jeśli przestrzegane są zalecenia lekarza i ulotki) i jest skuteczny przy wielu różnych rodzajach bólu - bólu głowy, zęba, bólu mięśni, algomenorrhoea (bolesne miesiączkowanie) oraz chorobach reumatycznych.

Firma farmaceutyczna Sanofi produkuje całą linię preparatów opartych na ibuprofenie:

• Ibalgin (tabletki 200 i 400 mg, żel i krem);
• Ibalgin Forte (tabletki 400 mg);
• Ibalgin Duo (tabletki - ibuprofen + kofeina; krem - ibuprofen + heparyna);
• Ibalgin Express (kapsułki 400 mg);
• Ibalgin Junior (zawiesina doustna);
• Ibalgin Rapid (tabletki 400 mg).

Ibalgin Forte 400 mg, 12 tabletek, Sanofi

599

€ 7

Kup

Ibalgin Express 400 mg, 10 kapsułek, Sanofi

39

€ 7,80

Kup

Ibalgin żel 5% 100 g

€ 13,60

Kup

Diklofenak bywał wcześniej nazywany „złotym standardem” reumatologii. Rzeczywiście ma wyraźne działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. Jednak działania niepożądane tego leku występują znacznie częściej niż w przypadku innych NLPZ. Obecnie w chorobach reumatycznych często zastępuje się go meloksykamem i celekoksybem.

Nimesulid jest silnym niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym, ale może być stosowany jedynie jako lek drugiego rzutu - gdy inne środki przeciwbólowe są nieskuteczne.

Meloksykam i koksyby (w tym celekoksyb), jak wspomniano wyżej, są szeroko stosowane w chorobach reumatycznych i dolegliwościach układu mięśniowo-szkieletowego.

Jak prawidłowo stosować NLPZ?

NLPZ dzielą się na dwie grupy - nie-selektywne inhibitory COX (np. ibuprofen, naproksen) oraz selektywne inhibitory COX-2 (celekoksyb). Ryzyko działań niepożądanych jest niższe w drugiej grupie, ale i tam nie jest zerowe. Wszystkie niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą uszkadzać błony śluzowe przewodu pokarmowego, powodować owrzodzenia i krwawienia.

Ogólne zasady stosowania NLPZ:

• lek należy przyjmować w najmniejszej skutecznej dawce i przez krótki okres;
• jeśli brak efektu, dawkę minimalną można ostrożnie zwiększyć do maksymalnej bezpiecznej dawki - jeśli ulga nie nastąpi, lek należy odstawić i spróbować innego NLPZ;
• jeśli konieczna jest długotrwała terapia, a także u pacjentów z grup ryzyka (np. choroba wrzodowa lub wcześniejsze krwawienia), lepiej wybierać selektywne inhibitory COX-2 (koksyby);
• w przypadku silnego bólu analgezję rozpoczyna się od wstrzyknięć NLPZ (1–2 dni), a następnie przechodzi pacjenta na tabletki, kapsułki lub roztwór doustny;
• przy stłuczeniach, skręceniach, chorobie zwyrodnieniowej stawów leczenie rozpoczyna się od postaci miejscowych (np. żele lub kremy);
• wszystkie niesteroidowe leki przeciwzapalne (w tym koksyby) należy stosować ostrożnie u pacjentów z niewydolnością nerek;
• długotrwałe leczenie NLPZ wymaga obowiązkowego monitorowania badań morfologii i biochemii krwi, równowagi elektrolitowej, a także zaleca się okresowe badanie stolca na krew utajoną.

Spazmolityki

Leki te rozluźniają mięśnie gładkie narządów wewnętrznych - pęcherzyka żółciowego, pęcherza, moczowodów, jelit, macicy i naczyń krwionośnych. Są skuteczne przy kolkach nerkowych i żółciowych, skurczach jelit, bolesnych miesiączkach, bólach napięciowych głowy.

Do popularnych spazmolityków należą drotaweryna i mebeweryna.

Leki przeciwpadaczkowe

Leki przeciwpadaczkowe, mianowicie gabapentyna i pregabalina, zaczęły być szeroko stosowane w neurologii w ostatnich dekadach. Jeśli wcześniej lekarze głównie przepisywali je przy padaczce, dziś są one głównym narzędziem w walce z bólem neuropatycznym.

Leki przeciwpadaczkowe są skuteczne przy bólach wywołanych polineuropatią cukrzycową i alkoholową, neuralgii trójdzielnej, neuralgii po półpaścu, fibromialgii (ból mięśni) oraz zespole niespokojnych nóg.

Ponadto lekarze zalecają je przy niektórych rodzajach przewlekłego bólu (np. w przebiegu rwy kulszowej, stwardnienia rozsianego) i przy hiperalgezji (zwiększonej wrażliwości na ból).

Opioidowe leki przeciwbólowe

Opioidowe leki przeciwbólowe są lekami narkotycznymi, które można stosować zarówno w bólu ostrym, jak i przewlekłym. Należą do nich butorfanol, morfina, fentanyl, oksykodon, hydromorfon.

Główne wskazania do stosowania opioidów to:

• ból ostry (tylko do krótkotrwałej terapii!);
• zespół bólowy w chorobach onkologicznych;
• ból w końcowej fazie życia (łagodzenie objawów chorego umierającego).

Stosuje się je również w ramach opieki paliatywnej.

Alternatywne metody przeciwdziałania bólowi

Alternatywne metody radzenia sobie z bólem są powszechnie stosowane przy bólach pleców, a także bólach głowy i mięśni. Należą do nich:

• masaż;
• akupunktura (igłoterapia);
• przezskórna stymulacja elektryczna;
• zabiegi fizykoterapeutyczne (np. terapia magnetyczna, jonoforeza);
• joga i rozciąganie;
• terapia poznawczo-behawioralna;
• medytacja i techniki oddechowe;
• terapia ciepłem i zimnem.

W ciężkich zespołach bólowych (w chorobach stawów i kręgosłupa) lekarze mogą stosować metody inwazyjne - blokady i ablacje nerwów, zastrzyki do stawów, zastrzyki nadtwardówkowe, stymulację nerwów obwodowych lub rdzeniowych.

Ludowe sposoby łagodzenia bólu

Metody ludowe łagodzenia bólu mają mniej przeciwwskazań i działań niepożądanych, jednak także przy nich należy zachować ostrożność, aby nie pogorszyć choroby.

Popularne „ludowe środki przeciwbólowe”:

• napary i odwaru ziołowe (rumianek, herbata z wierzbówki, kora wierzby);
• okłady - ciepłe przy skurczach mięśni, zimne - przy stłuczeniach i skręceniach;
• suche ciepło - przy neuralgii międzyżebrowej;
• inhalacje z olejkami eterycznymi - olejek lawendowy zmniejsza bóle napięciowe głowy (ale tylko przy prawidłowej tolerancji zapachu);
• kąpiele - z solą morską lub wywarami ziół relaksujących;
• głębokie oddychanie;
• automasaż i inne.

Jednak w przypadku niektórych „ludowych środków przeciwbólowych” należy zachować dużą ostrożność - na przykład przy domowych mazidłach (terpentyna i inne). Niestety w medycynie ludowej nadal można spotkać przepisy, które przyprawiłyby o przerażenie każdego eksperta medycznego. Dlatego stanowczo zalecamy, by nie stosować wątpliwej „internetowej medycyny” ani porad znajomych, i przestrzegać zaleceń lekarza.

Kiedy należy skonsultować się z lekarzem?

Chociaż ból jest bardzo nieprzyjemnym objawem, nie zawsze trzeba od razu iść do lekarza. Na przykład przy sporadycznych bólach głowy lub bolesnym miesiączkowaniu wystarczy przyjąć środek przeciwbólowy, przy stłuczonej nodze - zastosować zimny okład, a przy bólu gardła - ssąć leczniczy lizak i pić ciepłą herbatę.

Ale jeśli ból narasta lub staje się stały, trwa długo albo dokucza w nocy, uniemożliwia spanie - należy zgłosić się do lekarza. Im szybciej, tym lepiej. Lekarz przeprowadzi szczegółowe badanie (badania krwi i moczu, USG, prześwietlenie, FEGDS, kolonoskopia, TK lub MRI, inne badania), które pomoże postawić właściwą diagnozę.

Zapobieganie bólowi

Zapobieganie bólom jest zarazem proste i trudne. Aby nic nie bolało - trzeba nie denerwować się, nie chorować i nie ulegać urazom. Jednak w życiu rzadko się to udaje. Mimo to aktywność fizyczna, regularne ćwiczenia, odpowiednia higiena jamy ustnej, zrównoważona dieta, kontrola masy ciała, ochrona przed urazami, odpowiedni odpoczynek i terminowe leczenie chorób pomogą utrzymać zdrowie i zapobiec nieprzyjemnym doznaniom.

Bądź zdrowy i ciesz się życiem bez bólu!